Diwylliant ac Threftadaeth

 Ymysg yr holl ddarganfyddiadau daearegol a’r ardaloedd o harddwch naturiol hyn, mae llawer o atyniadau gwych o waith pobl, sy’n ein hatgoffa o olygfeydd diwylliannol, diwydiannol, masnachol a chrefyddol cynnar Merthyr Tudful.

Adeiladau’n cyflawni’r radd:

Arferai hen Neuadd y Dref ym Merthyr Tudful, sef adeilad Fictoraidd rhestredig Gradd II REDHOUSE Cymru erbyn hyn, fod yn ganolfan i lywodraeth leol, gan gynnwys siambr y cyngor, llys ynadon a chelloedd i gadw carcharorion yn y ddalfa.
Erbyn heddiw, mae wedi’i thrawsnewid a’i hadnewyddu’n helaeth, gan gyfuno nodweddion hanesyddol cain a chyfleusterau newydd y celfyddydau a thechnoleg i’w hadfer i fod yn brif strwythur amlwg yng nghanol y dref.
Wrth archwilio’r adeilad, cewch eich arwain o’r naill ddarganfyddiad i’r llall: atriwm amlgyfrwng Cwrt Plymouth gyda’i do gwydr, Theatr Dowlais, gofod arddangos celf Galeri y Faenor, stiwdios dawns a recordio, ystafelloedd ymarfer cerddoriaeth, caffi, cyfleusterau cynadledda ac ardaloedd dehongli treftadaeth. 

Adeilad rhestredig Gradd II arall ym Merthyr Tudful y rhoddwyd bywyd newydd iddo yn yr 21ain ganrif yw Canolfan a Theatr Soar ym Mhontmorlais, ac mae’n ganolbwynt i’r iaith Gymraeg ym Merthyr Tudful.
Cwblhawyd gwaith adeiladu Capel Annibynnol Soar ym 1842 a chyn iddo gau yn 2005, dyma oedd un o’r capeli mwyaf yng Nghymru. Bu’r Dr Joseph Parry, y cyfansoddwr a anwyd ym Merthyr Tudful ac a gyfansoddodd gân enwog Myfanwy, yn arwain y Gymanfa Ganu yno am flynyddoedd lawer.
Nod y Ganolfan ar ei newydd wedd yw hybu’r iaith Gymraeg a chreu cyfleoedd i bobl gymdeithasu a chymryd rhan mewn gweithgareddau sy’n seiliedig ar y Gymraeg. Mae Theatr Soar, sydd â 200 o seddi, yn lleoliad ar gyfer drama, dawns, cerddoriaeth fyw, barddoniaeth, ffilm, cyngherddau, comedi a gweithdai. Gallwch hefyd ymweld â Chaffi Cwtsh i gael coffi, cawl neu bancos a phrynu llyfr neu roddion o Lyfrau Enfys. P’un a ydych chi’n siarad Cymraeg, yn ddysgwr sy’n awyddus i ddefnyddio eich Cymraeg, neu heb fedru’r iaith ond â diddordeb mewn treftadaeth a diwylliant ac yn y celfyddydau, mae croeso cynnes yn eich disgwyl yng Nghanolfan Soar.

Rhif 4 Rhes y Capel yw Bwthyn Joseph Parry, man geni’r cerddor a’r cyfansoddwr Dr Joseph Parry (1841–1903), a ddaeth i enwogrwydd drwy ei emynau a’i operâu, yn ogystal â’i gân enwocaf, Myfanwy. 

Mae’r bwthyn wedi’i gadw’n hardd ac mae’n agored i’r cyhoedd fel amgueddfa, fel y gall ymwelwyr gael profiad o gartref traddodiadol gweithiwr haearn y 19eg ganrif. Mae llawer o ffotograffau Dr Parry, copïau o rai o’i gyfansoddiadau a dogfennau eraill i’w gweld yno.
Mae’r adeilad ar agor ar brynhawniau Sadwrn a Sul o fis Ebrill i fis Medi, a thrwy apwyntiad yn unig y tu allan i’r amserau hyn – cysylltwch ag Amgueddfa ac Oriel Gelf Castell Cyfarthfa i gael y manylion.

Adeiladwyd Peiriandy Ynysfach ym 1836 ar gyfer Gwaith Haearn Ynysfach. Caewyd y gwaith ym 1874 ac ni fu defnydd ar y peiriandy. Cafodd ei adfer ym 1989, a’i ailagor yn ganolfan dreftadaeth.
Ar benwythnosau’n unig y mae’r Peiriandy ar agor ar hyn o bryd, a thrwy apwyntiad i grwpiau. Unwaith eto, cysylltwch ag Amgueddfa Castell Cyfarthfa i gael y manylion.

Mae eglwysi a chapeli hanesyddol i’w gweld ar hyd a lled Merthyr Tudful:
O deithio i’r bryniau anghysbell ger Pontsticill i Eglwys Sant Gwynno (sy’n fwy adnabyddus fel Eglwys y Faenor), fe ddowch o hyd i fedd yr haearnfeistr o Ferthyr Tudful, Robert Thompson Crawshay, a drefnodd i’r eglwys gael ei hailgodi ym 1870 wedi i eglwys wreiddiol y plwyf gael ei llosgi yn ystod brwydr Maes y Faenor ym 1291 ac wedi i’r adeilad a ddaeth yn ei lle fynd yn adfail.
Mae bedd Crawshay yn cynnwys llechfaen enfawr, y credir ei bod yn pwyso 10 tunnell, sy’n dwyn y geiriau ‘God forgive me’. Mae nifer o ddehongliadau gan haneswyr ynglŷn â pham y dewiswyd y beddargraff hwn.

Eglwys arall sy’n llawn hanes yw Sant Tudful,  Hen Eglwys y Plwyf ym Merthyr Tudful, a godwyd i gadw’r fan ar ben isaf y Stryd Fawr yn sanctaidd, sef y man lle y cafodd Tudful ei merthyru oherwydd ei chredoau Cristnogol. Credir i eglwys o ryw ffurf sefyll yn y fan hon am bron i 1500 o flynyddoedd. Dyluniwyd yr eglwys bresennol, a godwyd ym 1894, gan J L Pearson, a ddyluniodd Eglwys Gadeiriol Truro hefyd.
Yng nghanol y dref mae Eglwys y Plwyf, Dewi Sant, a godwyd yn yr arddull Gothig Fictoraidd ym 1847 i wasanaethu’r nifer gynyddol o addolwyr Saesneg eu hiaith.

Henebion i’n hatgoffa am oes aur haearn:
Anodd yw dirnad union faint a graddfa Gwaith Haearn Cyfarthfa, ond yr hyn sy’n weddill o ffwrneisi Cyfarthfa yw’r gyfres fwyaf a’r mwyaf cyflawn o ffwrneisi sy’n goroesi unrhyw le yn y byd, yn ôl y Gymdeithas Archaeoleg Ddiwydiannol.
Dymchwelwyd llawer o’r safle yn ystod yr 20fed ganrif, gan na châi ei ddefnyddio mwyach. Ond yr hyn sy’n weddill i’w weld hyd heddiw yw’r chwe ffwrnais chwyth enfawr, a’r bwa enfawr o frics a godwyd i lenwi’r bwlch yn y gyfres o ffwrneisi.

Roedd Dyfrffos a Thramffordd Cyfarthfa yn hanfodol i’r Gwaith Haearn. Cafodd yr hen ddyfrffos hon, sy’n rhedeg tua 1000m o’r ffynhonnell ar lannau Taf Fechan i Lyn Cyfarthfa, ei hadeiladu’n wreiddiol i gludo dŵr i’r Gwaith Haearn. Cafodd yr Hen Dramffordd, sy’n rhedeg islaw’r Ddyfrffos ar silff wedi’i naddu o wyneb y graig, ei hadeiladu i gludo calchfaen ar dram wedi’i dynnu gan geffyl o Chwarel Gurnos i Waith Haearn Cyfarthfa, ac mae bellach yn rhodfa goediog sy’n lle da ichi weld waliau’r Ddyfrffos uwchlaw.

Gwnaed nifer o bethau am y tro cyntaf erioed ym Merthyr Tudful, ac mae Twnel Trevithick yn ein hatgoffa’n barhaus am un o’n ffefrynnau. Ar 21 Chwefror 1804, tystiodd y trigolion lleol i’r daith gyntaf erioed gan locomotif stêm ar reiliau, wrth i ‘Locomotif Penydarren’, a ddyfeisiwyd gan Richard Trevithick, deithio i lawr drwy Bentrebach ac ymlaen i Abercynon.

Ni fentra neb ddadlau nad oes gan Ferthyr Tudful dirwedd ddramatig – ac mae ein pâr trawiadol o draphontydd yn sicr yn rhan fawr o hyn. Traphont Cefn yw’r drydedd fwyaf yng Nghymru, ac mae bellach yn strwythur rhestredig Gradd II. Cafodd ei chodi ym 1866 ar gromlin fel na fyddai’r rheilffordd yn effeithio ar eiddo a oedd yn berchen i’r haearnfeistr, Robert Thompson Crawshay.
Mae i’r draphont 15 bwa, bob un yn 39 troedfedd a 6 modfedd o led, ac mae’n 770 troedfedd o hyd. Ar ei huchaf, mae’n 115 troedfedd o uchder. Teithiodd y trenau olaf drosti yn y 1960au canol, ac adfeiliodd wedi hynny. Fe’i hatgyweiriwyd gydag arian y Loteri ac mae bellach yn rhan o Daith Taf, Llwybr 8 y Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol.

Traphont arall a godwyd yn y 1860au oedd Traphont Pontsarn, i fynd â rheilffordd Aberhonddu a Merthyr Tudful dros afon Taf Fechan. Yn fras, ‘heol hir’ yw ystyr ‘sarn’ fan hyn, a’r heol dan sylw oedd cangen o’r ffordd Rufeinig o Gaerloyw i orllewin Cymru.
Mae saith rhychwant i’r draphont ac mae’n strwythur hanesyddol rhestredig. Mae wedi’i lleoli mewn ardal o harddwch naturiol, gerllaw Pwll Glas Pontsarn a’r rhaeadr.

Archwilio'r Cymoedd a Newidiodd y Byd

Y mwynau oedd yn llechu dan fryniau De Cymru oedd y brif elfen a hybodd y Chwyldro Diwydiannol yn hanner olaf y 18fed ganrif a hanner cyntaf y 19eg. Heidiodd miloedd o bobl o bob rhan o gefn gwlad Cymru, o weddill Prydain ac o wledydd y tu hwnt i ganfod gwaith yn y diwydiannau mawr haearn, dur, copr, tunplat a glo yng Nghymoedd De Cymru ac yn y porthladdoedd ar hyd Aber yr Afon Hafren.

Datblygodd cymdeithas newydd lle daeth nifer fechan o ddiwydianwyr pwerus yn hynod gyfoethog, ond lle bu gweithlu a dyfodd yn gyflym yn dioddef gwaith caled a thlodi. Newidiodd De Cymru'n ddramatig o ardal amaethyddol i gymdeithas ddiwydiannol. O ganlyniad, datblygodd undod ymysg y gweithwyr a ganwyd Siartiaeth, undebaeth lafur ac hefyd y mudiad llafur a ddylanwadodd ar ddatblygiad sosialaeth ledled y byd.

Mae'r oes wedi newid. Gwagwyd y meysydd glo, oerodd y ffwrneisi mawrion. Mae uchafiaeth Cymru ledled y byd yn y diwydiannau trwm wedi gorffen am byth. Er bod y mwyafrif o'r creithiau wedi diflannu a'r cymoedd yn wyrdd unwaith eto, gallwch olrhain y cyfnod hwnnw o ddiwydiant arwrol a'r ymdrech ddynol gysylltiedig drwy'r elfennau a adawyd ar ôl yn y tirlun.

Mae'r daflen hon yn tynnu ynghyd y safleoedd hynny ledled De Cymru lle gallwch ganfod rhagor am y diwydiannau hynny a wnaeth Dde Cymru'n enwog. Fe welwch sut y ffynnodd y cymunedau, sut y cludwyd y nwyddau a sut roedd y meistri haearn a'r gweithwyr yn byw. Wrth i chi archwilio rydych yn siŵr o gwrdd â phobl leol fydd yn eich croesawu ac yn adrodd straeon wrthych am eu diwydiannau lleol a'r cyfeillgarwch arbennig oedd yn bodoli (ac sy'n dal i fodoli) yn Ne Cymru

Lawrl wythwch  y daflen hon i gael cyfoeth o syniadau am fannau i ymweld â nhw er mwyn darganfod yr hanes unigryw yma..  


 

Last Updated - Llun - 28 / Hyd / 19